Reklama


 
 
 
 

FRAZEOLOGIZMY



FRAZEOLOGIZMY

Frazeologia to ogół związków wyrazowych utrwalonych w danym języku, a także dział leksykologii zajmujący się badaniem takich połączeń.

Ze względu na stopień zespolenia wyróżniamy frazeologizmy:
luźne – każdy z członów związku zachowuje swoje znaczenie i może być zamieniony przez inny, np. drewniany dom, drewniany stół, murowany dom
łączliwe – człony są ze sobą dość silnie powiązane i w połączeniu tworzą nowe znaczenie; poszczególne elementy można zastępować, ale niezupełnie dowolnie np. upadła kobieta, upadły anioł
stałe – człony są ze ze sobą zespolone trwale i w połączeniu tworzą nowe znaczenie, żaden z elementów nie może ulec wymianie bez konsekwencji dla znaczenia (w tym idiomy, czyli wyrażenia swoiste tylko dla danego języka, nieprzetłumaczalne) np. piąte koło u wozu, drzeć z kimś koty

Ze względu na to, jaka część mowy jest ośrodkiem związku, czyli biorąc pod uwagę kryterium gramatyczne wyróżniamy:
wyrażenia – centralną częścią jest rzeczownik, przymiotnik, imiesłów przymiotnikowy, rzadziej przysłówek np. wielce szanowny, świeżo malowane
zwroty – ośrodkiem połączenia jest czasownik lub imiesłów przysłówkowy np. ruszyć z kopyta, wpaść w czarną rozpacz
frazy – są to związki w postaci zdania, do tej grupy należy większość sentencji, maksym i przysłów np. bez pracy nie ma kołaczy

Frazeologizmów używamy na co dzień często nie uświadamiając sobie tego. Takie stałe połączenia czynią nasz język o wiele bardziej plastycznym i obrazowym. Zbliżają go też niejednokrotnie do języka poezji wykorzystując takie środki jak metafora, porównanie. Poza tym frazeologizmy utrwalają swoisty dla użytkowników danego języka sposób postrzegania i rozumienia świata (językowy obraz świata). Są więc swoistym obrazem świadomości danej społeczności, tego, co myślimy, sądzimy i jak porządkujemy, wartościujemy otaczającą nas rzeczywistość. Poza tym przechowują doświadczenia kultury i tradycji określonej wspólnoty.

Frazeologizmy mają różnorodne źródła:
dzieła literackie np. ideał sięgnął bruku, ogary poszły w las, walczyć z wiatrakami, wiek balzakowski, sceny dantejskie
Biblia np. wdowi grosz, rzucać perły przed wieprze, zakazany owoc, hiobowe wieści, beniaminek, alfa i omega, ciemności egipskie, droga krzyżowa, jabłko Adama, judaszowy pocałunek, kozioł ofiarny, manna z nieba, rzeź niewiniątek, umywać ręce, wiek chrystusowy, ziemia obiecana, nadstawić drugi policzek, rzucać kamieniem, zamienić się w słup soli, chodzić od Annasza do Kajfasza
 
mitologiczne np. pięta Achillesa, wieniec laurowy, syzyfowa praca, koń trojański, jabłko niezgody, róg obfitości, strzała Erosa, węzeł gordyjski, puszka Pandory, tytaniczna praca
folklor, kultura ludowa – podać czarną polewkę, dostać arbuza

Największa liczba frazeologizmów wiąże się jednak z ludzkimi cechami fizycznymi i psychicznymi. Antropocentryczne postrzeganie świata sprawia, że wiele związków dotyczy ciała człowieka, a poszczególne jego części stanowią miarę różnych zjawisk, procesów, pojęć. Oto kilka przykładów:
ręka – mieć coś pod ręką, złota rączka, coś jest w zasięgu ręki, ręka rękę myje, w dobrych rękach, pójść na rękę, patrzeć na ręce, mieć w ręku, wyciągać do kogoś rękę, lewe ręce, prosić o rękę, mieć szczęśliwą rękę, serce na dłoni
serce - kamień komuś spadł z serca, złamać komuś serce, z ręką na sercu, coś leży komuś na sercu, sercem być przy kimś, robić coś z drżeniem serca, serce zamiera z trwogi, serce się rwie do kogoś, serce lgnie do kogoś, mieć serce z kamienia, lwie serce, serce na dłoni, być bez serca, serce jak dzwon
noga - być nogą, do góry nogami, kłamstwo ma krótkie nogi, stawać na nogach, stracić grunt pod nogami, brać nogi za pas, wstawać lewą nogą, być na nogach, suchą nogą, rzucać kłody pod nogi, noga się powinęła
głowa - marzenie ściętej głowy, mieć słabą głowę, skrócić o głowę, stawać na głowie, dach nad głową, głowa państwa, głowa rodziny,  mieć głowę do czegoś, zawracać głowę, pójść po rozum do głowy, mądrej głowie dość dwie słowie, głową muru nie przebijesz, mieć głowę na karku, łamać sobie głowę, mieć głowę nie od parady, co dwie głowy, to nie jedna
palec - palec boży, sam jak palec, maczać w czymś palce, wytykać palcami, patrzeć przez palce, palce lizać, mieć coś w małym palcu, obwinąć wokół (małego) palca, na palcach policzyć można, wyssane z palca, wyssać z palca, znać jak swoje pięć palców, coś komuś przecieka przez palce, palcem nie kiwnąć, kiwać palcem w bucie, coś jest palcem na wodzie pisane, mieć kogoś/coś na kiwnięcie palca, palcem nie ruszyć
nos - mieć nosa, widzieć czubek własnego nosa, zadzierać nosa, mieć coś w nosie, kręcić na coś nosem, mieć czegoś po dziurki w nosie, mówić pod nosem, sprzątnąć coś sprzed nosa, wodzić za nos, mieć muchy w nosie
plecy - robić coś za czyimiś plecami, chować się za czyimiś plecami, mieć plecy
oko - bać się spojrzeć komuś w oczy, być czyimś oczkiem w głowie, być solą w oku, bez mrugnięcia okiem, bić po oczach, dobrze komuś z oczu patrzy, gołym okiem, iść, gdzie oczy poniosą, jak okiem sięgnąć, kij ci w oko, kłamać w żywe oczy, kłuć w oczy, łza się w oku kręci, maślane oczy, mgnienie oka, mieć klapki na oczach, mieć sokole oko, mówić coś prosto w oczy, mydlić komuś oczy, na oko, na pierwszy rzut oka, nie spuszczać z kogoś oczu, nie wierzyć własnym oczom, nie zmrużyć oka, oczy świata, oko cyklonu, oko za oko, ząb za ząb, pi razy oko, chudnąć/rosnąć w oczach, w mgnieniu oka, wpaść w oko, zejść z oczu, kruk krukowi oka nie wykole
czoło - na czele, w pocie czoła, stawiać czoła, marsowe czoło
ucho - nadstawiać ucha/uszu/uszy, strzyc uchem, gumowe ucho, ośle uszy, natrzeć komuś uszu, ucho od śledzia, stulić uszy, spuścić/kłaść uszy po sobie, cienki w uszach, siedzieć w czymś po uszy, mieć (kogoś, czegoś) powyżej uszu, jeść aż się uszy trzęsą, ściany mają uszy
włosy - o mały włos, o włos od, dzielić włos na czworo, wisieć na włosku, rwać włosy z głowy
język - być na językach, wziąć kogoś na języki, ugryźć się w język, łamać sobie język, zasięgnąć języka, trzymać język za zębami, cięty język, mieć coś na końcu języka, zapomnieć języka w gębie, strzępić sobie język, ciągnąć kogoś za język, koniec języka za przewodnika, biec z wywieszonym językiem, mieć długi język, mieć niewyparzony język; znaleźć wspólny język
kark - mieć głowę na karku, na złamanie karku, zginać kark